Laborator analizlər Azərbaycan ərazisində eramızdan əvvəl III minillikdə yaşamış Kür-Araz mədəniyyəti daşıyıcılarının qida rasionu barədə maraqlı məlumatları üzə çıxarıb.
Trend xəbər verir ki, bu barədə AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutuməlumat yayıb.
Dünyanın ən mötəbər və qocaman elmi dərgilərindən biri olan ABŞ-ın “Amerika Milli Elmlər Akamediyasının Materialları” (Proceedings of the National Academy of Sciences/PNAS) elmi jurnalı Azərbaycanın Göranboy rayonundakı çoxtəbəqəli Qaraçinar yaşayış yerindən tapılmış maddi mədəniyyət nümunələrinin müxtəlif çeşidli analizlərinin gözlənilməz nəticələrinə həsr edilmiş elmi məqaləni dərc edib.
Məqalənin həmmüəlliflərindən biri olan AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun direktoru tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Fərhad Quliyevin verdiyi açıqlamaya görə, Qaraçinar yaşayış məskəni (Azərbaycan Respublikası, Goranboy rayonu) 2019-2024-cü illərdə İnstitutun şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Müzəffər Hüseynov və şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Bəxtiyar Cəlilov tərəfindən tədqiq edilib.
Beynəlxalq tərkibli ekspedisiya məskəndəki İlk Tunc dövrünün Kür-Araz mədəniyyətinə aid təbəqəsindən (e.ə.2880-2600-cü illər) tapılmış keramika məmulatlarının 52 ədədini müxtəlif istiqamətli (texnoloji, morfoloji, trasoloji və biomolekulyar) laborator analizlərinə cəlb edilib.
Məskənin İlk Tunc dövrü təbəqəsində aşkar edilmiş botanika və fauna materiallarının analizi ilə birgə məlum olmuşdur ki, Kür-Araz mədəniyyəti daşıyıcılarının qida rasionu müxtəlif çeşidli tərkib hissələrindən ibarət olub. Qidanın mühüm əsasını gövşəyən ev heyvanlarının südündən hazırlanan ağartı (süd məhsulları), iri və xırda buynuzlu heyvanların piyi, meyvələr və üzüm əsasında hazırlanmış müxtəlif içkilər təşkil edib. Həmçinin, təamların hazırlanmasında bitki mənşəli yağ və mumlardan, iynəyarpaqlı ağacların qətranlarından istifadə edilib.
Həm qidanı saxlamaq və həm də bişirmək üçün nəzərdə tutulan qabların divarlarında üzüm və digər meyvələrin molekulyar qalıqlarının aşkar edilməsi kulinariyanın müxtəlif çeşidli istiqamətlərini göstərməkdədir. Qədim aşpazlar bu qatqılarla təamlara dad vermək məqsədini güdürdülər. Digər tərəfdən, fermentasiya olunmuş meyvə təbiətli qatqılar, mümkündür ki, pendir istehsalı da daxil olmaqla müxtəlif ərzaqların hazırlanması üçün biokimyəvi proseslərdə katalizator rolunu oynayıblar. İynəyarpaqlı ağacların (məsələn, Pinaceae) qətranları təam və içkilərin konservantları (qoruyucuları) və aromatizatorları kimi istifadə olunublar.
F.Quliyevə görə, tədqiqatın digər maraqlı nəticəsi, Kür-Araz mədəniyyəti daşıyıcılarının darıdan hazırladığı qida və içkilərdir. Belə ki, arxeoloji tədqiqatlar həmin dövrdə darının artıq mədəni növlərinin Mərkəzi Asiyada becərildiyini göstərir. İlk dəfədir ki, İlk Tunc dövrü üçün becərilən darı Mərkəzi Asiyadan qərbə doğru məsafəcə uzaqda – Azərbaycandakı Qaraçinar məskənində aşkar edilib. Bu isə, həmin dövrdə hər iki region — Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz arasında əlaqədən xəbər verir ki, göstərilən mövzu hələki elm tərəfindən tam araşdırılmayıb.
Fərhad Quliyevin bildirdiyinə görə, tədqiqatlar ilk dəfə keramika məmulatı tiplərinin funksional fərqini də göstərir: monoxrom qablar əsasən təamın hazırlanması, qırmızı-qara rəngli cilalı qablar isə, emal edilməmiş xam süd məhsullarının, meyvə və üzüm əsasında içkilərin, o cümlədən, şərabların saxlanılması üçün istifadə olunub.
“Xüsusi bir məqamı qeyd etmək istərdim ki, Kür-Araz mədəniyyəti daşıyıcılarının cəmiyyəti güclü sinfi bölgüyə malik deyildi. Aparılmış tədqiqatlar göstərir ki, bitkilərdən hazırlanmış içkilər və xüsusi dad qatqılarına malik təamlar həmdövr Mesopotamiya cəmiyyətlərində əsasən elitar təbəqə (zadəganlar, kahinlər və d.) üçün hazırlanırdı. Amma tədqiqatı aparmış alimlər qrupu olaraq, bizim fikrimizcə, Qaraçinar materialı Kür-Araz mədəniyyətində zəngin qida və məstedici içkilərin bütün cəmiyyət üzvlərinə əlçatar olduğunu göstərir” – deyə Fərhad Quliyev bildirib.
Fərhad Quliyev qeyd etdi ki, qədim insan populyasiyalarının qidasının tərkibinin tədqiqi müasir dünya elminin əsas mövzularından biridir. “Bu mövzu üzrə AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu tərəfindən beynəlxalq elm mərkəzləri ilə yanaşı, Azərbaycandakı UNEC Tədqiqat Fondu ilə elmi əməkdaşlıq aparılacaqdır” – deyə Fərhad Quliyev vurğulayıb.
Qeyd edək ki, 2026-cı il aprel-may ayı üçün PNAS elmi dərgisinin növbəti sayında dərc edilmiş məqalənin (https://doi.org/10.1073/pnas.2529600123) həmmüəllifləri sırasında AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun alimləri ilə yanaşı, Avstriya Elmlər Akademiyasının Avstriya Arxeologiya İnstitutu, Fransa Milli Elmi Tədqiqatlar Mərkəzinin (CNRS) Milli Təbiət Muzeyinin bioarxeologiya laboratoriyasının, Almaniya Bonn Universitetinin Arxeoloji Elmlər Bonn Mərkəzinin, Eberhard və Karl ad. Tübingen Universitetinin (Almaniya) Pre- və Prototarix Departamentinin, CNRS Côte d’Azur Universitetinin Mədəniyyət və Ətraf Mühit bölümünün, Aldo Moro ad. Bari Universitetinin (İtaliya) Humanitar tədqiqatlar və innovasiya Departamentinin tanınmış tədqiqatçıları da yer almışlar.
