Regionu ciddi enerji böhranına sürükləyən Yaxın Şərqdə hərbi əməliyyatların eskalasiyası fonunda bərpaolunan enerji layihələri təkcə Türkiyə üçün energetika təşəbbüsü deyil, həm də daha geniş regional inteqrasiya strategiyasının bir hissəsidir. Ankara uzun müddətdir ki, özünü Avropa, Qafqaz, Orta Asiya və Yaxın Şərq arasında enerji və ticarət mərkəzi kimi təqdim etməyə çalışır. TANAP və Cənub Qaz Dəhlizi layihələri bunun ən bariz nümunəsidir. Bölgədəki təhlükəsizlik vəziyyəti bu cür layihələrin əhəmiyyətini daha da artırır. İranla gərginlik dərinləşdikcə, güclü enerji tranzit marşrutlarına, diplomatik potensiala malik Türkiyə və Azərbaycan kimi ölkələrin strateji dəyəri artır.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a şərhində Türkiyənin “TRENDS Research & Advisory” proqramının direktoru Suha Çubukçuoğlu ifadə edib.
Ekspert vurğulayıb: “Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev çıxışlarında vurğuladığı kimi, Xəzər hövzəsində yaşıl enerjinin inkişafı layihələri təkcə elektrik enerjisi istehsalına deyil, həm də yeni energetika coğrafiyasının formalaşmasına yönəlib. Avropa İttifaqı da bu layihələrə güclü dəstək verir, çünki onlar Azərbaycanı Avropa, Mərkəzi Asiya və gələcəkdə Yaxın Şərqlə birləşdirəcək elektrik dəhlizinin yaradılmasına köməklik göstərir”.
S. Çubukçuoğlunun sözlərinə görə, Türkiyə bu prosesi yaxından izləyir və ələlxüsus, qarşılıqlı əlaqə infrastrukturu, enerji ticarəti və regional şəbəkə inteqrasiyası sayəsində istehsal və ticarətdə fəal iştirakçı kimi Xəzər-Qara dəniz-Avropa sisteminə dolayı yolla inteqrasiya etmək mövqeyindədir. “Ankaranın strateji məqsədi təkcə tranzit ölkəyə çevrilmək deyil, həm də bərpaolunan enerji istehsalı və elektrik enerjisi ticarəti üçün regional mərkəz rolunu oynamaqdır. Energetika və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və Türkiyə Elektrik Ötürmə Korporasiyasının (TEİAŞ) məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar ayının sonuna Türkiyənin ümumi quraşdırılmış elektrik gücü 123 QVt-a çatıb. Bu gücün 63%-i (təxminən 77 QVt) bərpaolunan enerji mənbələrindən daxil olur”, - deyə o qeyd edib.
• Dəhlizin infrastrukturu: Türkiyə, həmçinin Azərbaycan, Gürcüstan və Bolqarıstan ilə “Yaşıl Elektrik Enerjisinin Ötürülməsi və Ticarət Layihəsi” çərçivəsində Anlaşma Memorandumunun imzalanması sayəsində (aprel 2025-ci il) bu dəhliz üçün əsas mərkəzə çevrilib. Sənəddə Mərkəzi Asiyadan (Özbəkistan və Qazaxıstan) və Xəzər regionundan bərpaolunan enerjinin Türkiyənin geniş birləşdirici infrastrukturu vasitəsilə Avropaya nəqli nəzərdə tutulur.
• Tutum inteqrasiyası: Ankara külək və Günəş enerjisi tutumunu bu sistemə qoşmaqla regional yaşıl enerji mərkəzi yaratmağı hədəfləyir. Bu, Qazaxıstandan gələn elektrik enerjisini Türkiyənin qərbindəki istehsal müəssisələri ilə sinxronlaşdıracaq və Avropa bazarına fasiləsiz təchizatı təmin edəcək.
• İnfrastrukturun modernləşdirilməsi: TEIAŞ və “AzərEnerji” ASC arasında bağlanmış müqavilələrə uyğun olaraq, ötürücü xətlər modernləşdirilir. Xüsusilə, 2026-cı ilin mart ayından etibarən sistemin iqtisadi dayanıqlığı 25 illik sabit qiymətli alış zəmanətləri və 2 milyard ABŞ dolları məbləğində infrastruktur investisiyaları kimi modellər vasitəsilə artırılacaq.
