Azərbaycanın sığorta sektoru son illərdə həm struktur baxımından, həm də maliyyə göstəriciləri üzrə dinamik inkişaf mərhələsinə daxil olub. 2025-ci ilin sonuna olan məlumatlar göstərir ki, bazar artıq formalaşmış institusional çərçivəyə malik olmaqla yanaşı, artım və dərinləşmə potensialını qoruyur. Ötən ilin sonuna ölkədə 16 sığorta və 1 təkrarsığorta şirkətinin fəaliyyət göstərməsi bazarın konsolidasiya olunmuş, lakin rəqabətli mühitdə inkişaf etdiyini göstərir. Bu şirkətlərin 5-i həyat, 11-i isə qeyri-həyat sığortası üzrə ixtisaslaşıb. Bununla yanaşı, sektorun fəaliyyətində 22 broker və 468 agentin iştirakı sığorta xidmətlərinin yayılmasında vasitəçilik institutunun rolunun artdığını təsdiqləyir.
2025-ci ildə sığorta haqlarının 11,2% artaraq 1,5 milyard manatı keçməsi bazarın genişlənməsinin əsas göstəricilərindən biridir. Bu artımın mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, struktur baxımından üstünlük həyat sığortasına məxsusdur. Belə ki, yığımların 56,7%-i həyat sığortası siniflərinin payına düşür. Xüsusilə həyatın yaşam sığortası məhsullarına artan maraq bu seqmenti bazarın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevirib. Qeyri-həyat sığortasında isə artım daha mülayim olsa da, tibbi sığorta və avtonəqliyyat vasitəsi sahiblərinin mülki məsuliyyətinin icbari sığortası kimi kütləvi məhsullar bazarın əsas dayaq sütunları olaraq qalır.
Sektorun inkişafında diqqət çəkən digər məqam könüllü sığortanın rolunun artmasıdır. Həm həyat, həm də qeyri-həyat sığortasında artımın əsas hissəsi məhz könüllü məhsullar hesabına formalaşıb. Bu isə əhalinin və biznes subyektlərinin risklərin idarə olunmasına daha şüurlu yanaşmağa başladığını göstərir. Bununla yanaşı, icbari sığorta seqmentində də artımın davam etməsi dövlət tənzimləmələrinin və nəzarət mexanizmlərinin effektivliyini ortaya qoyur.
Təkrarsığorta göstəriciləri isə sektorun riskləri daxildə daha çox saxladığını göstərir. 2025-ci ildə təkrarsığortaya ötürülən haqların azalması və ümumi portfeldə payının cəmi 8,4% təşkil etməsi yerli bazarın risk tutumunun artdığını göstərsə də, xüsusilə qeyri-həyat seqmentində bu göstəricinin daha yüksək olması risklərin hələ də tam diversifikasiya olunmadığını əks etdirir.
Sığorta ödənişlərinin 25% artaraq 921 milyon manata çatması bazarın “yetkinləşmə” mərhələsinə keçdiyini göstərən əsas indikatorlardan biridir. Artan ödənişlər sığortaya etimadı gücləndirir, lakin eyni zamanda zərərlilik səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb olur. 2025-ci ildə ümumi zərərlilik dərəcəsinin 86%-ə çatması, xüsusilə avtonəqliyyat sığortasında bu göstəricinin 113%-ə yüksəlməsi sektor üçün ciddi siqnal kimi qiymətləndirilməlidir. Bu tendensiya artıq tənzimləyici dəyişikliklərə səbəb olub. Məsələn, Bonus-Malus sisteminin ləğvi və sığorta tarixçəsi əmsalının tətbiqi daha ədalətli tarif siyasətinə keçidin göstəricisidir. Belə ki, Azərbaycan Mərkəzi Bankının İdarə Heyəti tərəfindən “Avtonəqliyyat vasitəsi sahiblərinin mülki məsuliyyətinin icbari sığortası üzrə sığorta haqqı məbləğlərinin hesablanması Qaydası”na edilən dəyişikliklər bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yeni yanaşmaya əsasən, uzun illər tətbiq olunan Bonus-Malus sistemi ləğv edilir və onun əvəzində sığorta tarixçəsi əmsalı tətbiq olunur. Bu əmsal 0,60 ilə 3 arasında dəyişir və hər bir sürücünün fərdi sığorta davranışına əsaslanaraq formalaşdırılır. Beləliklə, artıq sığorta haqqı daha çox şəxsin risk profilinə uyğun müəyyən ediləcək. Yeni qaydalar çərçivəsində qəzasız sürücülər üçün stimullaşdırıcı mexanizmlər də nəzərdə tutulub. Məsələn, müəyyən müddət ərzində sığorta hadisəsi baş vermədikdə və sığortalılıq davamlı olduqda əmsala hər dəfə 5% güzəşt tətbiq edilir. Əksinə, sığorta hadisəsi baş verdikdə isə əmsala 30% əlavə olunur. Bu yanaşma sürücülərin davranışına birbaşa təsir edən iqtisadi motivasiya yaradır. Qaydalar həmçinin sığorta məsuliyyətinin daha dəqiq bölüşdürülməsini təmin edir. Məsələn, bir neçə sürücünün daxil olduğu hallarda ən yüksək risk əmsalına malik şəxsin göstəricisi əsas götürülür. Hüquqi şəxslər üçün isə, taksi fəaliyyəti istisna olmaqla, baza əmsal sabit saxlanılır. Taksi seqmentində isə risklərin yüksək olması nəzərə alınaraq daha sərt yanaşma tətbiq olunur.
Bu dəyişikliklər sığorta bazarında fərdiləşdirilmiş tarif modelinə keçidin əsasını qoyur və uzunmüddətli perspektivdə zərərliliyin azaldılmasına xidmət edir. Eyni zamanda, bu model daha şəffaf və ədalətli qiymət formalaşmasına şərait yaradır.
Maliyyə dayanıqlılığı baxımından sektor ümumilikdə stabil görünür. Aktivlərin 2,14 milyard manata çatması və likvidlik əmsalının 325% səviyyəsində olması sığortaçıların qısamüddətli öhdəlikləri qarşılamaq qabiliyyətinin yüksək olduğunu təsdiqləyir. Eyni zamanda kapitalın tələb olunan səviyyəni əhəmiyyətli dərəcədə üstələməsi prudensial dayanıqlığın qorunduğunu göstərir. Bununla yanaşı, sektorun gəlirliliyi müəyyən təzyiqlərlə üzləşir. Xalis mənfəətin azalması və investisiya portfelinin kiçilməsi sığorta şirkətlərinin gəlir mənbələrinin məhdudlaşdığını göstərir. Dövlət qiymətli kağızlarının emissiyasının azalması fonunda şirkətlərin alternativ investisiya alətlərinə, xüsusilə repo bazarına yönəlməsi yeni risk və imkanlar yaradır.
2026-cı ildə baş verən institusional dəyişikliklər də bazarın transformasiya mərhələsində olduğunu əks etdirir. Məsələn, “AtaSığorta”nın lisenziyasının ləğvi və onun portfelinin “Atəşgah” Sığorta Şirkətinə ötürülməsi sektorun təmizlənməsi və konsolidasiyası prosesinin davam etdiyini özündə ehtiva edir. Tənzimləyici orqan bu prosesin maliyyə sabitliyinə təsir etmədiyini vurğulayır. Lakin istənilən halda bu kimi hadisələr bazarda risklərin idarə olunmasının əhəmiyyətini bir daha ön plana çıxarır.
Gələcəyə baxdıqda, Azərbaycanın sığorta sektorunu bir neçə əsas istiqamət formalaşdıracaq. İlk növbədə, icbari sığorta növlərinin genişləndirilməsi, xüsusilə fərdi qəza və daşınmaz əmlak sığortası sahəsində planlaşdırılan islahatlar bazarın həcmini artıracaq. Aqrar sığorta sistemində mərkəzləşdirilmiş infrastrukturun yaradılması isə regionlarda sığorta xidmətlərinin əlçatanlığını genişləndirə bilər. Digər mühüm istiqamət rəqəmsallaşma və fərdiləşdirilmiş tariflərin tətbiqidir. Sığorta tarixçəsinə əsaslanan qiymət mexanizmləri risklərin daha dəqiq qiymətləndirilməsinə imkan verəcək. Bu isə həm ədalətli qiymət formalaşmasına, həm də zərərliliyin optimallaşdırılmasına şərait yaradacaq.
Nəhayət, sektorun uzunmüddətli inkişafı üçün əsas çağırışlardan biri investisiya imkanlarının genişləndirilməsi və kapital bazarlarının dərinləşdirilməsidir. Sığorta şirkətləri institusional investor kimi daha aktiv rol oynadıqca onların həm daxili iqtisadiyyata təsiri artacaq, həm də öz maliyyə dayanıqlılığı möhkəmlənəcək.
Ümumilikdə, Azərbaycanın sığorta sektoru artıq ilkin inkişaf mərhələsini geridə qoyaraq daha kompleks və çoxşaxəli bir mərhələyə daxil olub. Mövcud makroiqtisadi şərait, tənzimləyici islahatlar və bazar iştirakçılarının davranışı bu sektorun yaxın illərdə daha da genişlənəcəyini və iqtisadiyyatın mühüm dayaqlarından birinə çevriləcəyini göstərir.
